De Wet van Zeus

Ik las de Odyssee en de Ilias van Homeros – de proza versie wel te verstaan – toen ik een jaar of dertien veertien was, net als de komedies van Shakespeare. De mythische verhalen stonden broederlijk naast Tolkien, Rosemary Sutcliff en Thea Beckman in de grote ouderwetse boekenkasten in de studiezaal van het college. Die dateerden waarschijnlijk nog van ergens midden negentiende eeuw en waren altijd op slot alsof ze iets kostbaars bevatten. Dat was eigenlijk ook zo want ze waren een echte grot van Ali Baba voor nieuwsgierige lezertjes zoals ik die niet konden wachten tot de kasten ‘s middags tijdens de lunchpauze werden geopend. De mythische verhalen van Homeros stonden broederlijk naast Tolkien, Rosemary Sutcliff en Thea Beckman. Ze waren de fantasy novels van die tijd en ik verslond ze allemaal.

Matt Damon als Odysseus

Gisteren zijn mijn liefste en ik naar Christopher Nolans verfilming van de Odyssee gaan kijken. Iedereen heeft er de mond van vol. Sommigen zijn vol bewondering en lof voor de technische kant van de verfilming. Hij werd helemaal in IMAX gedraaid, een huzarenstukje. Anderen prijzen zijn realistische benadering van het verhaal en noemen het de meest menselijke Odyssee ooit, zonder al te veel deus ex machina – goed of slecht – pertinent  in beeld te brengen. Behalve Athena maken de Griekse goden hun opwachting inderdaad niet en dan nog is het niet duidelijk of ze niet enkel een hersenspinsel is van Odysseus.

Ondanks die redelijk rauwe verfilming zonder al te veel goddelijke poespas  vindt Elon Musk de film helemaal niet realistisch omdat Helena van Troje (en haar zuster Klytaimnestra) wordt gespeeld door de zwarte en nochtans bloedmooie Britse actrice Lupita Nyong'o. Volgens Musk kan dit helemaal niet omdat Helena van Troja beschouwd werd als de mooiste vrouw van Griekenland en de Grieken blond waren, zoals Alexander de Grote. Daar valt iets voor te zeggen, maar het gaat hier wel om een mythologisch verhaal. Helena en haar zus kwamen immers uit een ei. Over realistisch gesproken …

De Griekse oppergod Zeus werd verliefd op Leda, de koningin van Sparta. Om bij haar in de buurt te komen veranderde hij zichzelf in een zwaan. Nadat Leda de vogel had gered van een adelaar verleidde hij haar, met als resultaat een ei waaruit Helena werd geboren. Helena van Troje was dus eigenlijk Helena van Sparta, niet alleen door haar geboorte maar ook door haar huwelijk met de Spartaanse koning Menelaüs. Het is pas door de inmenging van de goden – weeral – dat Helena tijdelijk Helena van Troje werd. De Griekse godin van de liefde Aphrodite beloofde Helena aan de Trojaanse prins Paris en zorgde ervoor dat Helena verliefd op hem werd. Het gevolg was de Trojaanse oorlog, een bloederige strijd die Troje verloor. Helena keerder terug naar haar man en werd opnieuw Helena van Sparta. Of hoe zinloos het allemaal was …

Deze verfilming van de Odyssee kon niet moderner. Hij is één lange aanklacht tegen oorlog. Het paard van Troje – een geschenk voor de godin Athena wiens grote tempel in Troje staat, zo geloven de Trojanen als ze het paard binnen hun stadsmuren halen – zet een proces in gang dat jaren zal duren. De twintig jaren die Odysseus nodig heeft om terug thuis te komen zijn een lange lijdensweg doorheen oorlogstrauma en shellshock want de val van Troje gaat gepaard met een verschrikkelijk bloedbad waarin niemand wordt gespaard. Vrouwen worden verkracht, gewone burgers worden uitgemoord en de tempel van Athena gaat in de vlammen op. Het is geen toeval dat we alleen Athena een bezoekje aan de getroebleerde Odysseus zien brengen.

De Griekse goden worden in de film doorheen het hele verhaal ter sprake gebracht en zelfs aanroepen, maar ze tonen zich niet. En dat wordt ook al meteen van in het begin duidelijk gemaakt als de Wet van Zeus wordt aangehaald: wees gul en gastvrij voor iedereen, zelfs de armste bedelaar, want je weet nooit of het niet Zeus in vermomming is. De film wordt in Amerika door sommigen afgedaan als een heidens funfest. Daar moest ik al direct mee lachen want uiteraard is de film heidens: het Christendom bestond nog helemaal niet toen Homeros zijn epos schreef. De Wet van Zeus klinkt anders helemaal hedendaags, wat met den xenofobie van extreem rechts die weer overal de lelijke kop opsteekt, niet in het minst in Amerika. Hypocriet, want is die Wet van Zeus niet net wat Jezus duizend jaar later ook zei? "Ik was een vreemdeling en jullie namen Mij op" of nog "Alles wat jullie gedaan hebben voor een van de geringste van mijn broeders of zusters, dat hebben jullie voor Mij gedaan." (Matteüs 25:35,40).